پاسخ: توبه با يك جرقه آغاز مى‌شود، جرقه‌اى كه در آغاز تنها يك نقطه نورانى و كوچك در قلب است، امّا به تدريج تمامِ آسمانِ تيره و تاريك قلب را فرا مى‌گيرد. اين نقطه نورانىِ سفيد، انسان را از گذشته تاريك به آينده روشن مى‌برد. نسبت به گذشته تاريك و سياه، احساس تلخى، پشيمانى و ندامت مى‌كند و آسمانِ ابر گرفته قلب براى آينده‌اى روشن آماده بارش رحمت الهى مى‌شود. قرآن، اين كتاب نويد بخشِ رحمت، به همه مؤمنان فرمانِ توبه مى‌دهد. در سوره تحريم، آيه 8 مى‌فرمايد:« يأيّها الذين ءَامنوا توبوا إلى الله توبةً نصوحاً عَسى رَبُّكم أَن يكفّر عنكم سيّئاتكُم و يُدخِلَكُم جَنّــت تجرى مِن تحتها الأَنهـر» ؛« اى كسانى‌كه ايمان‌آورده‌ايد! با اخلاصِ كامل توبه كنيد، باشد كه پروردگار از گناهان شما در گذرد و به باغ‌هايى واردتان كند كه در آن جويبارهايى جارى است.»
حقيقت توبه و استغفار، پشيماني از گناه گذشته و عزم و تصميم بر عدم ارتکاب آن در آينده است. اگر اين حالت براي کسي پيش آمد، اين نشانه توبه واقعي است و پذيرفته شدن توبه واقعي حتمي مي‌باشد. اگر توبه واقعي صورت گيرد، قبولي آن از طرف خداوند قطعي است، چون خداوند فرموده:«وَ هُوَ الَّذِي يقْبَلُ التَّوْبةَ عَنْ عِبادِهِ وَ يعْفُوا عَنِ السَّيئاتِ» ؛« او است که توبه را از بندگانش پذيرا مي‏شود و گناهان را مي‏بخشد».
روزى حضرت على(عليه السلام) مردى را ديد كه بدون توجّه به شرايط توبه فقط با زبان مى‌گفت:«استغفر الله». حضرت به او فرمود: مى‌دانى استغفار چيست؟ آن‌گاه شرايط استغفار را براى او توضيح داد و فرمود:
اوّل: بايد از كارهاى ناشايست گذشته‌ات پشيمان باشى؛
دوم: آن‌كه تصميم بگيرى ديگر سراغ كارهاى زشت قبلى نروى؛
سوم: اگر حقّى از بندگان خدا برعهده توست (قرضى گرفته‌اى و پس نداده‌اى يا به زور چيزى را از مردم گرفته‌اى و يا...) ادا كنى؛
چهارم: اگر حقى از خدا بر عهده توست (مثلا نمازهايى از تو قضا شده و نخوانده‌اى) آنها را ادا كنى و....
آن‌گاه پس از اين مراحل با زبان بگويى:«استغفرالله»
پس توبه يك لفظ نيست؛ بلكه يك تحوّل در درون انسان و زندگى او است.
پس از پيدا شدن حالت توبه و پشيمانى و ندامت از كارهاى ناپسند، چند عمل سزاوار است:
يك - سه روز روزه گرفتن؛ حضرت امام صادق(ع) مى‏فرمايد:«توبه نصوح كه خداوند به آن امر فرموده، روزه گرفتن روز چهار شنبه، پنج شنبه و جمعه است»
دو - غسل توبه؛ حضرت رضا(ع) به كسى كه مى‏خواست از گناه«استماع» غنا توبه كند، فرمود:« فَاغْتَسِلْ وَ صَلِّ مَا بَدَا لَكَ فَلَقَدْ كُنْتَ مُقِيماً عَلَى أَمْرٍ عَظِيم» ؛«برخيز و غسل كن و هر چه مي خواهي نماز بخوان زيرا مداومت بر گناه بزرگي مي كردي»
سه - خواندن دو يا چهار ركعت نماز؛ امام صادق(ع) مى‏فرمايد:«هر بنده‏اى كه گناهى كرد، پس برخيزد و تحصيل طهارت كند (وضو بگيرد) و دو ركعت نماز بخواند و از خداوند طلب آمرزش نمايد، بر خدا است كه توبه‏اش را بپذيرد»
چهار - استغفار و خواندن دعاهاى توبه‏اى كه از ائمه اطهار(ع) وارد شده است؛ خصوصاً دعاهاى صحيفه سجاديه (به خصوص دعاى 31) و نيز مناجات خمسة عشر (به خصوص مناجات اول) و... بايد هنگام خواندن دعا، معانى آنها را متذكر باشد و سعى كند كه حالش با گفتارش يكى باشد.
بعد از توضيح معنا و شرايط توبه، روشن مى‌شود كه جبران گذشته در مورد نمازهاى خوانده نشده، به اين است كه ما علاوه بر پشيمانى دل، نمازهاى قضا شده رابه جا بياوريم.